Kategoriya:Tiller

V VITAMINI. Denedegi zat almasıwına kerekli, suwda eriyatuǵın organikalıq birikpe, dárisi.

VALL at. mif. Tábiyaat qubılıslarınıń jaratıwshıları.

VA-BANK (fr. hám banque) at. geybir karta oyın túrlerindegi pútkil bankke teń stavka.VA-BANKKE BARÍW. Táwekkelge bel buwıw.VAVILONLÍ kel. Áyyemgi Vavilon (Babıl) mámleketiniń atı menen baylanıslı.

VAGON (fr. wagon) at. Temir jollarda jolawshı hám júklerdi tasıwǵa arnalǵan, ashıq yaki jabıq (úy) formadaǵı dóńgelekli arnalıwlı qurılma. Temir jol vagonı. Tramvay vagonı.

Vagon oǵı. Shıǵıstan Batısqa qaray júrgen adam tasıwshı poezdlardıń ishinde, qosımsha arnalıwlı vagon, sostavtıń basına tirkeilip keldi. Júklerdiń keynine tirkeilgen san belgisi joq bul vagon sırtlay qaraǵanda basqalardan ózgeshe emes edi (Sh.Aytmatov). Eń shetki jolda turǵan kran «tumsıǵın» kóterip, vagonlardaǵı sım hám qanıltır menen mıqlap shegelengen yashiklerdi sallanlatıp túsirip atır (Sh.Aytmatov).

Vagon ońlaytuǵın zavod. Eskirgen, buzılǵan vagonlardı ońlawǵa arnalıp jaratılǵan zavod.

Jolawshı vagon. Jolawshılardı tasıwǵa arnalǵan vagon.

Jumsak vagon. Jolawshılardıń jatıp-turıwına, dem alıwına qolaylastırıp jaratılǵan, eki adamlıq jaylı vagon.

VADOZ vadoz suwları, atmosferadan kelip shıqqan jer astı suwları. Qar, jamǵır, teńiz suwlarınıń hár túrli taw jınıslarǵa sińiwinen payda bolǵan tábiyatqaǵı suw aylaniısına tiyisli jer astı suwları.

Vadoz suwları atmosfera suyıqlıqlarınıń, jer qabıǵınıń joqarǵı qatlamlarına sińip ketiwi (infiltratsiyası) hám bir bólegi taw jınıslarınıń boslıqlarında suw puwınıń kondensatsiyası nátiyjesinde payda boladı (Gidroximiyalıq sózlik).

VAZELIN (fr. — may) Neftten alınatuǵın hám medicinada, kosmetikada, texnikada jumısalatuǵın qoyıw may. Vazelin iyissiz, mazasız, maylı aq suyıqlıq, may hám qattı kerosinler aralaspasınan ibarat (gazetadan).

VAYERBARS at. Elektrli mıs tı qayta eritip, qospalardan tazalap, shoyın kálip ıdısqa quyıp jasalatug'ın eritpe. Elektroliz, quyma yaki plastik.

Júk vagonı. Júk, zat tiyeletuǵın vagon.

Plankartlı vagon. Jatatuǵın ornı bar, arnalıwlı bólekke bólingen, esigi bolmaytuǵın vagon.

VAGONLAS kel. Vagonı bir, bir vagondaǵı.

VAGONETKA (fr. — kishi vagon) Tar izli temir jollarda hám aspa jollarda júk, bazıda adam tasıw ushın xızmet etetuǵın, vagonǵa uqsas kishi qurılma. Vagonetkalar karer, shaxta, zavod, sonday-aq, qurılıs maydanlarında jaqın (ádetde 0,5—2 km) aralıqqa júk tasıw ushın paydalanadı. Ruchkanı jiberdi tawlap, Vagonetka tasırılıp kúshli, Krematoriyaǵa súńgili... (I.Yusupov)

VAGONETKASHÍ Vagonetka menen isleytuǵın, vagonetkanı basqarıwshı jumısshı. Vagonetkashı poezd keliwine qarap tur (gazetadan).

VAGONLAP Vagondaǵı halında, vagon-vagon qılıp.

VAGONSZLÍK Mashinasazlıqtıń vagon islep shıǵaratuǵın tarmaǵı.

Vagonsazlıq zavodı. Shet ellerde vagonsazlıq zavodı da bar dep esitemen (gazetadan).

VAGONSHA 1. Kishkene vagon. 2. Dala, jol, qurılıs sharayatında jasaw (turıw) ushın paydalanatuǵın tórt dégerishikli kóshpe úywe. Atız shetindegi vagonshada jatıp kúni-túni qawın qorıqlaǵanı ele esinde (gazetadan).

VAGONSHÍ 1. Dán, paxta sıyaqlı ónimlerdi basqa qalalarǵa vagonlap alıp barıp sawda isleytuǵın úlken sawdager.

2. Usınday adam ismine qosıp (laqap kibi) jumısalǵan.

VAGRANKA (r.vagranka — shoyın eritıw pechi) tex. Shoyın hám reńli metallar eritiletuǵın arnalıwlı pech. Shoktay qızıp laplap turǵan vagranka qasında iri dápen egede kishi kórinli (gazetadan).

VAGRANKASHÍ Vagrankada isleytuǵın jumısshı, kónige.

VADI (ar.) at. geogr. Qubla Afrika menen Arabstan shóllerindegi qurǵaq júzelerı tik yamasa waqtı-waqtı aǵın suw tolatuǵın anǵarlardıń arabsha ataması. Vadilardıń uzınlıǵı júz kilometrden de zıyat hám olar ádette drenajsız oypatlıqlarda tamam boladı. Olar kóbinse tik qıyalıqlardan ibarat boladı.

VAKUOL (lat. vacuus) at. biol. Ósimlik kletkasına tán protoplazmadaǵı kletka shiregine tolǵı bólek, jetilgen kletkalarda anıqlanǵan, jas, jańa kletkalarda ele anıqlanbaǵan bólek. Vakuolalar tek ǵana ósimlik kletkalarında emes, al haywan kletkalarında da bar (Biologiya sabaqlıǵınan).

VAKUUM (lat. — boslıq) 1. Ílısqa qısılǵan, basımı atmosfera basımınan biraz pás bolǵan gazdiń halatı. Vakuum bul hesh nárseniń joq jeri. Injenerlik hám ámeliy fizikada vakuum degende atmosferadan sezilerli dárejede pás basımdaǵı gazden ibarat nárseniń túsiniledi. Vakuum molekulalarınıń ortasha erkin júrisi hám ortalıqtıń xarakterli keńligi arasındaǵı baylanıs tiykarında kóriniledi (Vikipediyadan).

Vakuum texnikası. Vakuumdı alıw, saqlaw hám onı ólshew (baqlaw) usılları menen onda qollanılatuǵın qurılmalar jıyındısı. Vakuum texnikasında qollanılatuǵın qurılmalar — vakuum nasosları, vakuummetrler hám basqa ásbaplar kólemi bir neshe júz mıń sanaat qurılmalarında vakuum payda etiwge hám onı ólshew múmkinshiligin beredi (Entsiklopediya).

VAKUUM — APPARAT at. tex. Vakuum payda etetuǵın, eritpelerdi gazge aylandıratuǵın qurılma.VAKUUMDA 1. Qatqan betonǵa sińgen artıq ızǵardı (suwdı) hám hawani sorıp alıw usılı. Vakuumda quyıw menen hár qıylı formadaǵı quymaqlar alıwdıń túrliwe usılları qollanıladı (Entsiklopediya).

VAKUUMLAW at.tex. Qurılmadaǵı yamasa apparattaǵı basım atmosferalıq basımnan tómen bolıwı ushın olardıń ishındegi gazdi, puwdı yamasa gaz aralaspasın sorıp alıw procesi. Vakuumlaw usılı.

VAKUUMLÍ kel. Vakuumǵa tán, vakuumǵa tiyisli... spektral ásbaplar vakuumlı bolıwı, yaǵnıy olardıń optik bólekleri, nurlanıw derekleri hám qabıllawshıları bolıwı kerek (Entsiklopediya).

VAKTSINA (lat. — sıyır) Juqpalı keselliklerdiń aldın alıw hám emlew ushın qollanılatuǵın em dárisi; emlewde qollanılatuǵın dári. Vaktsina — bul organizmniń ózine tán antigenge qarsı immunitet payda etetuǵın, biologiyalıq óndiriletuǵın medicinalıq ónim (Vikipediyadan).Virus — vaktsinalar murın boslıǵı arqalı (inter-).

VADOZ vadoz suwları, atmosferadan kelip shıqqan jer astı suwları. Qar, jamǵır, teńiz suwlarınıń hár túrli taw jınıslarǵa sińiwinen payda bolǵan tábiyatqaǵı suw aylaniısına tiyisli jer astı suwları. Vadoz suwları atmosfera suyıqlıqlarınıń, jer qabıǵınıń joqarǵı qatlamlarına sińip ketiwi (infiltratsiyası) hám bir bólegi taw jınıslarınıń boslıqlarında suw puwınıń kondensatsiyası nátiyjesinde payda boladı (Gidroximiyalıq sózlik).

VAZELIN (fr. — may) Neftten alınatuǵın hám medicinada, kosmetikada, texnikada jumısalatuǵın qoyıw may. Vazelin iyissiz, mazasız, maylı aq suyıqlıq, mineral may hám qattı kerosinler aralaspasınan ibarat (gazetadan).

VAYERBARS at. Elektrli mıs tı qayta eritip, qospalardan tazalap, shoyın kálip ıdısqa quyıp jasalatuǵın belgili bir formadaǵı eritpe. Elektroliz, quyma yaki plastik deformatsiya nátiyjesinde alınǵan, keyingi metallurgiyada qayta isleyge arnalǵan metallurgiya islep shıǵarıwındaǵı aralıq ónim (Metallurgiya terminologiyası).

VAKANT (lat. — bos, iyelenbegen) Hesh kim iyelenmegen, bos (mákeseme, shólkem shtatındaǵı lawazım, xızmet ornı tuwralı). Dotsent lawazımına bos vakant orın bar ekenligin járiyalaymız (gazetadan).

VAKANSIYA (lat. — kereksiz, artıqsha; bos, iyelenbegen) Bos orın, báńt etilmegen lawazım. Vakansiyada turǵan shtatlar bólistirildi (gazetadan).

VAKANSIYALAR fiz. Qattı deneniń kristall torında atom yaki ion bolmaǵan bos túyinler. Vakansiya — bul atom joq túyin bolǵan kristall. Basqasha etip aytqanda, vakansiya — bul ideal kristall ushın atom ornalasıwı kerek orın (Fizika sabaqlıǵınan).

VAKSA Ayaq kiyimdı tazalaytuǵın, jıltıratatuǵın qara may, boyaw. Vaksa — bul ayaq kiyimdı tazalawǵa arnalǵan may. Dáslep bul may móynekten tayarlangan. Uksus yaki pivo menen suyıltırılǵan. XIX ásirdiń aqırında «inglis mumı» keń tarqalǵan (Vikipediyadan).

Vakuumlı materiallar. Vakuum úskeneleri menen qurallarında qollanılatuǵın materiallar: konstruktsiyalıq materiallar, gaz sińirgiwshiler, vakuum mayları menen materialları (mıs, sınap), tsementler, lakler hám t.b.

Vakuumlı metallurgiya. Házirgi metallurgiya tarawınıń keń yamasa basqa materiallardan vakuumlı usıl menen alınatuǵın eń kerekli tarawlarınıń biri.

Vakuumlı pech. Metallardı ońlaw (qızdırıw, eritıw) vakuum menen isleytuǵın pech. Vakuum pech metallardı gazler, hár qıylı aralaspalar, metall emes qosındılardan nátiyjeli tazalaw múmkinshiligin beredi (Entsiklopediya).

Vakuumlı nasos. Vakuumlaw, onı joqarılatıw hám saqlaw ushın qollanılatuǵın qurılma.

Vakuumlı texnika. Vakuumdı alıw, saqlaw hám onı ólshew ushın qollanılatuǵın usıllar menen qural-jaraqlar jıyındısı.

VAKUUMMETR (vakuum+tr. — ólshew) Suyıltırılǵan gazler basımın ólsheytuǵın ásbap. Vakuum ólshegish — vakuum manometri, suyıltırılǵan gaz basımın ólsheytuǵın ásbap (Vikipediyadan).

VAKUUMMETRIYA at.tex. Vakuum ólshegish (suyıltırılǵan gazlerdiń (vakuumnıń) basımın ólshewge arnalǵan qurallar menen usıllar jıyındısı.

VAKUUM ÓLSHEGISH at.tex. (lat. vacuum — bos, metro — ólshem) Atmosferalıq qısımnan tómen qısımdı ólsheytuǵın qural.

VAKXANALIYA (lat. bacchanalia) at. 1. tar. Áyyemgi Rimde sharap penen toy-tamaşanıń qudayı Vakxtıń húrmetine ótkeriletuǵın bayram. Dáslep vakxanaliya jasırın túrde túnde ótkerildi, oǵan tek ǵana hayallar qatnasıwshı, 16—17-mart kúnleri Aventin tóbeshigine jaqın jerdegi Similiya barında jıynaldı. Sońın ala máresimge erkeikler de qatnasa basladı hám hár ayda bes márte bayramlar ótkeriletuǵın boldı (Tariyx sabaqlıǵınan).

VALEOLOGIYALÍQ kel. Valeologiyaǵa

VALERIANA (lat. — usı ósimlik jeriniń atı). Sıya reńli gúli bar, tıyǵıwshı demleme tayarlanıwǵa qollanılatuǵın kóp jıllıq ót ósimligi. Valeriana sózi birinshi márte italiyanlı botanik Matteo Silvatiko miynetinde qollanılǵan (Biologiya sabaqlıǵınan).